Yapı Güçlendirme Terimleri Sözlüğü: A'dan Z'ye Teknik Kavramlar

Yapı Güçlendirme Terimleri Sözlüğü

Güçlendirme terimleri sözlüğü, yapı güçlendirme alanında kullanılan teknik kavramları açıklamaktadır. Mantolama nedir, filiz ekimi nedir, ankrajlama nedir gibi soruların yanıtlarını bu rehberde bulabilirsiniz.

Yapı güçlendirme alanında kullanılan teknik terimleri anlamak, hem yapı sahipleri hem de sektör profesyonelleri için büyük önem taşımaktadır. Bu sözlük, TBDY 2018 ve ilgili mevzuat kapsamındaki temel kavramları açıklamaktadır.

A

Ankrajlama

Güçlendirme projelerinde yapı sistemine yeni bileşenler eklendiği durumlarda, yeni eleman ile mevcut elemanların bağlantısının sağlanması için yapılan uygulama. Ankrajlar beton ile çelik malzemenin bağlantısında kullanılan yapı elemanlarıdır. Hesapların TS EN 1992-1-1'e göre yapılması gerekmektedir.

Analiz Yöntemi

Yapının deprem etkileri altındaki davranışını belirlemek için kullanılan hesap yöntemi. TBDY kapsamında: Eşdeğer Deprem Yükü, Mod Birleştirme, İtme Analizi (Pushover) ve Zaman Tanım Alanı yöntemleri kullanılır.

B

Bilgi Düzeyi

TBDY Tablo 15.1'de tanımlanan, mevcut yapı hakkındaki bilgi miktarını ifade eden kavram. İki düzey vardır: Sınırlı Bilgi Düzeyi (kapasite katsayısı 0.75) ve Kapsamlı Bilgi Düzeyi (kapasite katsayısı 1.00).

BYS (Bina Yükseklik Sınıfı)

TBDY'de binaları yüksekliklerine göre sınıflandıran sistem. BYS 1 en yüksek, BYS 8 en alçak binayı ifade eder. TBDY 2026 tebliğiyle BYS ≤ 6 olan yapılarda perde zorunluluğu getirilmiştir.

C-Ç

CFRP (Carbon Fiber Reinforced Polymer)

Karbon fiber takviyeli polimer. Yapı güçlendirmede kullanılan yüksek dayanımlı, hafif kompozit malzeme. Çeliğe kıyasla 5-10 kat daha hafif, çok daha yüksek çekme dayanımına sahiptir. Kolon sarımı, kiriş güçlendirme ve tarihi yapılarda yaygın kullanılır.

Çelik Çapraz (Diyagonal)

Yapıya yatay rijitlik kazandırmak amacıyla çerçeve içine eklenen çelik çapraz elemanlar. Deprem yüklerinin taşınmasında büyük rol oynar.

D

Dayanım

Bir yapı elemanının yük taşıma kapasitesi. Güçlendirme ile artırılmak istenen temel özelliklerden biridir.

Deprem Performans Analizi

Mevcut bir yapının belirli deprem etkileri altında nasıl davranacağını öngören mühendislik değerlendirmesi. TBDY Bölüm 15 kapsamında yapılır.

Donatı Taraması

Donatı tarama cihazları kullanılarak mevcut betonarme yapıdaki donatı düzeninin, çapının ve sıklığının tahribatsız olarak belirlenmesi işlemi.

E

Eleman Güçlendirmesi

TBDY tanımına göre: "Binanın kolon, kiriş, perde, birleşim bölgesi gibi deprem yüklerini karşılayan elemanlarında dayanım ve şekil değiştirme kapasitelerinin artırılmasına yönelik olarak uygulanan işlemler."

Epoksi Enjeksiyon

Yapıdaki çatlakların epoksi reçine ile doldurularak yapısal bütünlüğün yeniden sağlanması yöntemi. Tarihi yapılarda ve betonarme yapılarda yaygın kullanılır.

F

Filiz Ekimi

Betonarme yapılarda mantolama işlemi yapılırken beton-beton birleşimi uygulamasında kullanılan, mevcut donatıların bulunduğu sisteme yeni donatılar ekleyerek kesitlerin büyütüldüğü uygulama. Kimyasal ankraj kullanılarak gerçekleştirilir.

FRP (Fiber Reinforced Polymer)

Lifli polimer takviyeli kompozit malzeme. Karbon fiber (CFRP), cam fiber (GFRP) ve aramid fiber (AFRP) türleri mevcuttur. Yapı güçlendirmede yaygın kullanılır.

G

Göçme Önleme (GÖ)

TBDY'de tanımlanan minimum performans düzeyi. Yapı ağır hasar görür ancak göçmez, can güvenliği sağlanır.

Güçlendirme

Yapılara kullanım süreleri boyunca etkiyen servis yükleri, deprem yükleri, rüzgar yükleri gibi etkiler nedeniyle yapının dayanımının düşmesi veya bina performansını artırmak amacıyla yapılan tüm çalışmalar/müdahaleler.

H

Hemen Kullanım (HK)

TBDY'de tanımlanan en yüksek performans düzeyi. Deprem sonrası yapı hasarsız veya çok az hasarlı olup kullanıma devam edilebilir. Kritik yapılar (hastane, itfaiye vb.) için hedeflenir.

İ

İtme Analizi (Pushover)

Yapıya artan yatay yükler uygulanarak taşıyıcı sistemin doğrusal olmayan davranışının incelendiği statik analiz yöntemi. Güçlendirme projelerinde sıkça kullanılır.

K

Kapsamlı Bilgi Düzeyi

TBDY Tablo 15.1'de tanımlanan, bina geometrisi, eleman detayları ve malzeme özelliklerini kapsayan bilgilerin tamamının mevcut olduğu durum. Kapasite katsayısı 1.00'dır.

Karot

Betonarme yapılardan alınan silindirik beton numunesi. Karot testi ile mevcut beton basınç dayanımı belirlenir. Güçlendirme projelerinde zorunlu bir adımdır.

Kontrollü Hasar (KH)

TBDY'de tanımlanan orta performans düzeyi. Yapı hasar görür ancak onarım sonrası kullanılabilir.

M

Mantolama

Betonarme elemanların (kolon, kiriş, perde) etrafına yeni donatı yerleştirilerek beton dökülmesi yoluyla kesit büyütülmesi ve dayanımın artırılması işlemi. En yaygın güçlendirme yöntemlerinden biridir.

P

Perde Duvar

Deprem yüklerini taşımak amacıyla tasarlanan, yüksekliğine göre genişliği küçük olan betonarme duvar elemanı. Yapıya yatay rijitlik kazandırır.

Performans Hedefi

Belirli bir deprem düzeyi için yapının ulaşması beklenen hasar durumu. TBDY'de HK, KH ve GÖ olmak üzere üç performans düzeyi tanımlanmıştır.

R

Rölöve

Mevcut bir yapının ölçülerek çizimlerinin çıkarılması işlemi. Mevcut proje bulunmayan yapılarda güçlendirme projesi hazırlanabilmesi için zorunludur.

S

Sınırlı Bilgi Düzeyi

TBDY Tablo 15.1'de tanımlanan, mevcut yapı hakkında sınırlı bilginin bulunduğu durum. Bu durumda kapasitenin yalnızca %75'i (katsayı: 0.75) hesaplarda kullanılır.

Statik Proje

Bir yapının taşıyıcı sisteminin mühendislik hesaplarını, boyutlandırmasını ve detaylandırmasını içeren teknik belge. Güçlendirme ruhsatı için zorunludur.

Süneklik

Bir yapı elemanının göçmeden önce büyük şekil değiştirme yapabilme kapasitesi. Deprem güvenliği açısından kritik bir özellik. Güçlendirme ile artırılabilir.

T

TBDY

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. 18 Mart 2018'de yayımlanmış, 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girmiştir. Güçlendirme projelerinde başvurulması zorunlu temel teknik kaynaktır.

Y

YİS (Yapı İzleme Sistemi)

Yapıların deprem ve diğer yapısal etkilere karşı davranışlarını sensörler aracılığıyla gerçek zamanlı olarak izleyen sistem. TBDY 2026 tebliğiyle 10 kat üzeri yapılarda zorunlu hale getirilmiştir.

Yığma Yapı

Taş, tuğla veya briket gibi malzemelerin üst üste yığılmasıyla oluşturulan yapı türü. Betonarme yapılara göre deprem etkileri altında daha kırılgan davranış sergiler.

Zemin Etüdü

Yapının inşa edileceği veya mevcut olduğu zeminin mühendislik özelliklerinin belirlenmesi amacıyla yapılan araştırma. Güçlendirme projelerinde zemin parametreleri hesaplarda kullanılır.

Zımbalama Ankrajları

Zımbalama etkilerinin yüksek olduğu ve güçlendirilmesi gereken birleşim bölgelerinde kullanılan özelleştirilmiş ankraj sistemleri.